ΘEΜΑΤΑ

ΘEΜΑΤΑ

O Μακαριώτατος Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμος B΄
Επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Aθηνών

Eκδήλωση για την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος
Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο της Π.O.Σ.Δ.Ε.Π.
Eκλογές για την ανάδειξη των νέων Πρυτανικών Aρχών
O BOTANIKOΣ KHΠOΣ TOY ΠANEΠIΣTHMIOY AΘHNΩN
Πρόγραμμα Bιβλιοθηκών
Mεγάλη συμβολή στην εδραίωση του Πανεπιστημίου
Έκδοση λευκωμάτων με την ιστορία των Σχολών του Πανεπιστημίου μας
H Διάσκεψη της Κοπεγχάγης για την κλιματική αλλαγή
Tο Iστορικό Aρχείο Tου Πανεπιστημίου Aθηνών
Aνανεώνεται λειτουργικά και αισθητικά ο ιστότοπος του Πανεπιστημίου
Χρήσιμος οδηγός για τους νεοεισαχθέντες φοιτητές
Oδηγίες για τη νέα γρίπη Α (Η1Ν1) για φοιτητές, Δ.Ε.Π. και λοιπό προσωπικό του Πανεπιστημίου Αθηνών
Tο Νέο Μουσείο της Ακρόπολης
Eθνικό και Kαποδιστριακό Πανεπιστήμιο Aθηνών
Ποιο είναι το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
Α(Η1Ν1)
Hμερίδα στο Πανεπιστήμιο Aθηνών με θέμα: «Η κατάσταση στον Ασωπό»
Eλληνικοί υγροβιότοποι διεθνούς σημασίας
Tο «χρονολόγιο» του Πανεπιστημίου Aθηνών
Το Πανεπιστήμιο Αθηνών στο φεστιβάλ Επιστήμης και Τεχνολογίας
Tο Παλαιστινιακό ζήτημα
Tο Mουσείο Iστορίας του Πανεπιστημίου Aθηνών
Mία νέα συνιστώσα εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
Οι Βιβλιοθήκες του Πανεπιστημίου Αθηνών
Ολοκληρώθηκε η αποκατάσταση και η ανακαίνιση της πίσω πτέρυγας του κεντρικού κτηρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών
Εκδήλωση της Συνόδου των Ελληνικών Πανεπιστημίων για την Έρευνα μέσω των E.Λ.K.E.
Χρήσιμος οδηγός για τους νεοεισαχθέντες φοιτητές (08/09)
Διακομματική συναίνεση για την Παιδεία
Το Εξασθενές χρώμιο Cr(Vl) στον Ασωπό ποταμό
Το Πανεπιστήμιο ακόμα αναμένει το νόμο για την Έρευνα
0 Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Επίτιμος Διδάκτωρ
Τιμητική εκδήλωση για τους αφυπηρετούντες
Απολογισμός έργου του Ευγενιδείου Θεραπευτηρίου
Το Πανεπιστήμιο και η προστασία του Περιβάλλοντος
Προσβασιμότητα για όλους τους φοιτητές
Το ΟΧΙ της πανεπιστημιακής κοινότητας στους κατακτητές
Χρήσιμος οδηγός για τους νεοεισαχθέντες φοιτητές (07/08)
Το Πανεπιστήμιο Αθηνών στην Εβδομάδα Επιστήμης και Τεχνολογίας
Το πρόγραμμα εκπαίδευσης παλιννοστούντων και αλλοδαπών μαθητών
Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων
Η διαχείριση των υδάτινων πόρων
Παλαιό Χημείο
Φάκελος Υγεία
Το Περιβάλλον και η προστασία του
Το Περιβάλλον και η προστασία του
Πώς βλέπουν οι πρωτοετείς φοιτητές το Πανεπιστήμιο Αθηνών
Ημερίδα για το Περιβάλλον και την Υγεία
Τιμητική εκδήλωση για τους αφυπηρετούντες
Aνασυγκροτούνται και εκσυγχρονίζονται οι Bιβλιοθήκες
Mέλη του Πανεπιστημίου στον αγώνα της απελευθέρωσης
Δημοτικές Eκλογές 2006
Χρήσιμος οδηγός για τους νεοεισαχθέντες φοιτητές (06/07)
ΤΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ: Μια διαδρομή στον χρόνο και στη σκέψη
Quo vadis Universitas?
H αξιοποίηση και διαχείριση της ακίνητης περιουσίας
Tα μεγάλα έργα στο Πανεπιστήμιο Aθηνών
Tα Eκτυπωτικά Kέντρα του Πανεπιστημίου Aθηνών
H Κεντρική Βιβλιοθήκη της Σχολής Θετικών Επιστημών
Φοιτητικές εκλογές 2006
Το νέο κτήριο του Διδασκαλείου Ελληνικής Γλώσσας
H Bιβλιοθήκη της Φιλοσοφικής Σχολής
Φυσικό αέριο στην Πανεπιστημιούπολη
Tο πόρισμα της Eπιτροπής Bερέμη για τα Πανεπιστήμια
H χρονιά που πέρασε μέσα από «TO KAΠOΔIΣTPIAKO»
Tο Iστορικό Aρχείο του Πανεπιστημίου Aθηνών
Αρεταίειο Νοσοκομείο: το πρώτο πανεπιστημιακό νοσοκομείο
Τιμητική εκδήλωση για τους αριστεύσαντες φοιτητές
Tο Πανεπιστήμιο Aθηνών τίμησε για 5η χρονιά τα αφυπηρετούντα μέλη του
100 χρόνια προσφοράς του Aιγινητείου Nοσοκομείου
H ζωή στις φοιτητικές εστίες του Πανεπιστημίου Aθηνών
Σε πλήρη εξέλιξη τα έργα στο Πανεπιστήμιο Aθηνών
10+1 ερωτήσεις και απαντήσεις για τη φοιτητική ζωή (2005)
Tο Πανεπιστήμιο Aθηνών στην "Eβδομάδα Eπιστήμης και Tεχνολογίας"
Tα Eρευνητικά Πανεπιστημιακά Iνστιτούτα του Πανεπιστημίου Aθηνών
Έκθεση για τα Kέντρα του Eλληνισμού στο Πολιτιστικό Kέντρο «K. Παλαμάς»
Σχολή Θετικών Eπιστημών: 1904-2004
Oι ισχυροί δεσμοί του Πανεπιστημίου Aθηνών με την Kύπρο
H μαύρη επέτειος της 21ης Aπριλίου
Tο νέο Σύνταγμα της Eυρώπης
Δώρο "άδωρο" η περιουσία από τα Kληροδοτήματα
Πανεπιστημιακό Γενικό Nοσοκομείο "Aττικόν"
Nέοι χώροι μελέτης για τους φοιτητές του Πανεπιστημίου
Χρηματοδοτούμενα έργα στο Πανεπιστήμιο
Tο νέο πολιτιστικό κέντρο - εντευκτήριο στο κτήριο «K. Παλαμάς»
H χρονιά που πέρασε μέσα από «TO KAΠOΔIΣTPIAKO»
Tιμητική εκδήλωση για τους αφυπηρετούντες
Tο μήνυμα του Πολυτεχνείου σήμερα
Tο Eυγενίδειο Θεραπευτήριο
του Πανεπιστημίου Aθηνών

Oι νέες υπερσύγχρονες φοιτητικές εστίες του Πανεπιστημίου Aθηνών
Oλυμπιακοί Aγώνες Aθήνα 2004
10+1 ερωτήσεις και απαντήσεις για τη φοιτητική ζωή
Oλυμπιακοί Aγώνες Aθήνα 2004
Πανεπιστημιακό Γυμναστήριο
Πρόγραμμα Σωκράτης / Έρασμος
"Ο Ελληνισμός της Αυστραλίας" στο Πανεπιστήμιο ΑΘηνών
Tο Πανεπιστήμιο γιόρτασε την ένταξη της Kύπρου στην Eυρωπαϊκή Ένωση
O Noam Chomsky επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Aθηνών
Tελικό Σχέδιο Aνάν
Aλλοδαποί φοιτητές στο Πανεπιστήμιο Aθηνών
Tο Aρχαιολογικό Πάρκο της Πανεπιστημιούπολης
Tα έργα τέχνης του Πανεπιστημίου Aθηνών
Eθνικές Eκλογές 7ης Mαρτίου 2004
"Aττικό" Nοσοκομείο Xαϊδαρίου
Tα Mουσεία του Πανεπιστημίου Aθηνών
H χρονιά που πέρασε μέσα από «TO KAΠOΔIΣTPIAKO»
Iστορικό Aρχείο του Πανεπιστημίου Aθηνών
Oι υπηρεσίες του Πανεπιστημίου Aθηνών για όλα τα μέλη του
Σύγχρονες φοιτητικές εστίες με όλες τις ανέσεις
Eυεργέτες και δωρητές του Πανεπιστημίου Aθηνών
Xρήσιμος οδηγός για τους πρωτοετείς φοιτητές του Πανεπιστημίου
Ολυμπιακοί Αγώνες 2004
H σημασία και οι προοπτικές του Eυρωπαϊκού Συντάγματος
H «AMYΘHTH» ΠEPIOYΣIA TOY ΠANEΠIΣTHMIOY
H σημασία και οι προοπτικές της πρόσφατης διεύρυνσης της E.E.
O Γενικός Γραμματέας του Πανεπιστημίου Aθηνών Kωστής Παλαμάς
Oι πτυχές ενός προαναγγελθέντος πολέμου
H αξιολόγηση δεν είναι πανάκεια
H πρακτική άσκηση των φοιτητών στο Πανεπιστήμιο Aθηνών
Kυπριακό πρόβλημα: προς μια βιώσιμη
και λειτουργική λύση;

Oι Διεθνείς Σχέσεις του Πανεπιστημίου Aθηνών
Yποτροφίες σε φοιτητές και πτυχιούχους
Aλλοδαποί φοιτητές στο Πανεπιστήμιο Aθηνών
H εξέγερση των φοιτητών στη Nομική το 1973
H «Iστορία της Γραφής» από το 3000 π.X. μέχρι σήμερα
Ελληνικά Πανεπιστήμια
O χάρτης της ανώτατης εκπαίδευσης στην χώρα μας

Mουσείο Iστορίας του Πανεπιστημίου Aθηνών
(Παλαιό Πανεπιστήμιο)

"ΤΕΧΝΩΝ ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ"
Συμπόσιο και δρώμενα για τη Νεοελληνική σάτιρα

ΠAΛAIO XHMEIO
Aνακαινίζεται το κτήριο του Παλαιού Xημείου

"TEXNΩN EΠIΣKEΨIΣ"
Kαλλιτεχνικές εκδηλώσεις στο Παλαιό Πανεπιστήμιο

Aνακαινίζεται το κινηματοθέατρο
της Πανεπιστημιακής Λέσχης

Πανεπιστημιούπολη
Πέντε μεγάλα έργα αλλάζουν την εικόνα

ΕΚΠΑ: 165 χρόνια συνεχούς προσφοράς
στην επιστήμη και τα γράμματα

Πανεπιστημιακή Λέσχη
80 χρόνια προσφοράς στους φοιτητές

Pυθμίσεις για τα Πανεπιστήμια
Mεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Aθηνών
Mέλη Δ.E.Π. στον ευρύτερο Δημόσιο Tομέα
Aιμοδοσία ή Aιμορραγία;

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων

1/6/2007
Επιμέλεια: Τ. Μιχαηλίδου
Μορφή εύκολης εκτύπωσης

Μελετώντας τον αρχαιότερο γνωστό υπολογιστή

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων

Λίγο πολύ όλοι έχουμε ακούσει για τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων, το μυστηριώδες εύρημα που ανακαλύφθηκε τυχαία το 1900 από σφουγγαράδες στα ανοιχτά των Αντικυθήρων. Από τότε μέχρι και σήμερα ο μηχανισμός φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και με τη βοήθεια εξοπλισμών τελευταίας τεχνολογίας έχουν αρχίσει να δίνονται απαντήσεις στα ερωτήματα που αιωρούνται πάνω από 100 χρόνια.
Στο παρόν τεύχος, με τις πληροφορίες που αντλήσαμε από τον Αναπληρωτή Καθηγητή Φυσικής Διαστήματος και μέλος της ομάδας μελέτης του Μηχανισμού κ. Ξενοφώντα Δ. Μουσά , παρουσιάζεται μία συνολική θεώρηση από την ανακάλυψη του Μηχανισμού των Αντικυθήρων μέχρι και τις τελευταίες ανακαλύψεις.


Τομογραφία με ακτίνες Χ (Χ-ΤΕΚ) ενός από τους τριάντα οδοντωτούς τροχούς του αρχαίου αστρονομικού υπολογιστή. Το γρανάζι φέρει την ένδειξη Η ανακάλυψη του 1900

Ήταν Μεγάλη Εβδομάδα του 1900, όταν δυο σφουγγαράδικα καΐκια, η «Καλλιόπη» και η «Ευτέρπη» από τη Σύμη πήγαιναν στο Τούνεζι. Καπετάνιος στο τρεχαντήρι ήταν ο Δημ. Ελευθέριος Κοντός ή Τράμπας , καραβοκύρηδες ήταν οι αδελφοί Ιωάννου Κυριακού και εφοπλιστές οι αδελφοί Φώτιος, Νικόλαος και Ηλίας Λενδιακός , όλοι από τη Σύμη. Πλήρωμα ήταν ο κολαουτζιέρης Μερκούρης Καραγιάννης , οι δύτες, οι Ηλίας Λυκοπάντης ή Σταδιάτης , Κυριάκος Μουντιάδης , Γεώργιος Μουντιάδης , Ιωάννης Πιλλίου ή Ροδίτης , Γεώργιος Κρητικός ή Νεοφώτιστος , Βασίλειος Κατσαρός και άλλοι τόσοι κωπηλάτες. Πρέπει να είχαν περάσει τα Αντικύθηρα στο δρόμο τους από τη Σύμη στην Αφρική όταν έπιασε φοβερή κακοκαιρία. Οι σφουγγαράδες γύρισαν λίγο πίσω και έπιασαν στο πάντα φιλόξενο Τσιριγότο, τα Αντικύθηρα, στο λιμάνι του Ποταμού, που είναι και η πρωτεύουσα. Τη Μεγάλη Τρίτη 4 Απριλίου 1900 ο Ηλίας Λυκοπάντης βουτάει να βγάλει όστρακα για να φάνε και ίσως και κανένα σφουγγάρι. Στα σκοτεινά βαθιά νερά που έψαχνε αντί για τα όστρακα βρίσκει στο βυθό, στις 35 οργιές, ένα αρχαίο ναυάγιο μεγάλου πλοίου γεμάτο με θησαυρούς. Ο πολύπειρος δύτης με χρόνια καταδύσεις ποτέ δεν είχε δει κάτι παρόμοιο. Ξεχωρίζει ένα μπρούτζινο άγαλμα χωμένο στον κροκαλοπαγή βυθό από το οποίο αποσπά το δεξί χέρι και το ανεβάζει στο πλοίο. Ο καπετάνιος και οι άλλοι ξαφνιάζονται και θαυμάζουν το καλοφτιαγμένο χέρι. Βουτάει και ο καπετάνιος, έμπειρος βουτηχτής και αυτός και εντυπωσιάζονται από το τεράστιο πλούσιο ναυάγιο της ελληνιστικής εποχής. Αρχαία βρίσκονται σπαρμένα σε μήκος πάνω από πενήντα μέτρα και πλάτος κάπου δέκα. Η αδήριτη ανάγκη όμως του πληρώματος να ολοκληρώσουν την αποστολή, τους ανάγκασε να συνεχίσουν το ταξίδι τους στην Αφρική. Αποφάσισαν να μοιραστούν το μυστικό της μεγάλης ανακάλυψης με τους προύχοντες της Τουρκοκρατούμενης Σύμης. Φύλαξαν τυλιγμένο σε μια κουβέρτα το πολύτιμο χέρι. Όταν γύρισαν το φθινόπωρο, πράγματι συμφώνησαν με τους δημογέροντες και πήγαν στην Αθήνα «υπό φιλοπατρίας ελαυνόμενοι», όπως έγραψε και μια εφημερίδα της εποχής και προσφέρθηκαν να πραγματοποιήσουν την πρώτη παγκοσμίως, αλλά και μεγαλύτερη ενάλια ανασκαφή για την Ελληνική Κυβέρνηση ώστε να αποκτήσουν τα πολύτιμα αρχαία οι πραγματικοί κληρονόμοι και να εκτεθούν οι πολύτιμες αρχαιότητες στο νέο τότε Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο όπου εκτίθενται μέχρι και σήμερα. Άρχισε ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα, που στέφθηκε με επιτυχία, παρά τις φοβερές δυσκολίες και τα θύματα που θρήνησαν οι δύτες. Τα σφουγγαράδικα με τη βοήθεια πλοίων του Πολεμικού Ναυτικού ξεκίνησαν από τις 24 Νοεμβρίου 1900 έως τις 30 Σεπτεμβρίου 1901, αλλά και αργότερα πάλι και με φοβερή κακοκαιρία και με φοβερές απώλειες. Το Ελληνικό Κράτος όρισε για πρώτη φορά αμοιβή 150.000 Δρχ. και μάλιστα σημαντικότατη. Επιπλέον κάθε δύτης έλαβε 500 Δραχμές. Το πλοίο ήταν εντυπωσιακό. Ήταν καθισμένο με την πλώρη στη στεριά, σε έναν επικλινή βυθό που κατέληγε σε ένα βάραθρο πολύ βαθύ. Είχε μήκος ίσως μεγαλύτερο από 50 ή 60 μέτρα, πλάτος 8 με 10 μέτρα. Καθόταν στον επικλινή βυθό σε βάθη που άρχιζαν με την πλώρη στα 45 περίπου μέτρα και πέρναγαν τα 60 στην πρύμνη, η οποία μπορεί και να εξείχε από τον γκρεμό και με τους αιώνες όταν σάπισε έπεσε μαζί μέρος του πολύτιμου φορτίου στο βάραθρο. Το πολύτιμο φορτίο πρέπει να προοριζόταν για τη Ρώμη. Αποτελείτο από εκατό περίπου αγάλματα, τα πιο πολλά φτιαγμένα με παριανό μάρμαρο και μερικά μπρούτζινα. Οι δύτες διαπίστωσαν πως σε κάποια σημεία υπήρχε κροκαλοπαγές στρώμα πάχους σχεδόν μισού μέτρου. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις αναγκάζονταν να ανοίγουν τρύπες κάτω από τα αγάλματα να τα δένουν με χονδρό κάλω (παλαμάρι) διαμέτρου δέκα εκατοστών και να τα τραβάνε με τον γερανό πολεμικών πλοίων για να βγουν στην επιφάνεια. Σε μερικές περιπτώσεις τεράστια αγάλματα ξανάπεσαν στο βυθό, γιατί έσπασε το χοντρό παλαμάρι. Χάθηκαν έτσι μερικοί ίπποι ενός τεθρίππου άρματος ο ένα από αυτούς βρίσκεται στο αίθριο του Μουσείου.

Τριδιάστατη φωτογραφία (ΡΤΜ, HP) του μηχανισμού της Σελήνης κατά Ίππαρχο που αναπαράγει την μεταβλητής ταχύτητας τροχιά του δορυφόρου της Γης που είναι ταχύτερη στο περίγειο και βραδύτερη στο απόγειο, σύμφωνα με τον νόμο του Κέπλερ. Ο δείκτης της Σελήνης (αριστερά) έχει ημισφαίριο που περιείχε ασημένια σφαίρα (Σελήνη) και περιστρέφεται γύρω από τον άξονα της έτσι που στη διάρκεια του μήνα βλέπουμε τις αντίστοιχες φάσεις της Σελήνης με ρεαλιστικό τρόπο.Ανάμεσα στους πολύτιμους θησαυρούς είναι ο λεγόμενος Έφηβος των Αντικυθήρων, ο Φιλόσοφος, ένας γιγάντιος Ηρακλής τύπου Φαρνέζε, ο Οδυσσέας, ο Διομήδης, πανέμορφα ανάκλιντρα Λουί κατόρζ και τέλος ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων, ένα πολύπλοκο μηχάνημα με γρανάζια, που έμοιαζε με ρολόι παλιάς εποχής, είχε όμως αρχαία ελληνικά γραμμένα επάνω του και έμελλε να αλλάξει την ιστορία της Ελλάδας, της επιστήμης και του πολιτισμού και μεταξύ των άλλων να μας διδάξει ότι δεν υπάρχει συνεχής πρόοδος, αλλά κατά καιρούς η πορεία της ανθρωπότητας έχει πισωγυρίσματα που αν δεν είχαν συμβεί ο άνθρωπος θα είχε πάει στη Σελήνη το 200 μ.Χ.

Οι πρώτες μελέτες του «Αστρολάβου»

Οι πρώτες μελέτες του μηχανισμού που κατά καιρούς ονομάσθηκε Αστρολάβος έκαναν πολλούς να ξαφνιαστούν. Από τους πρώτους που τον μελέτησαν ήταν ο αρχαιολόγος και διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Ν. Σβορώνος , ο τότε ανθυποπλοίαρχος και καθηγητής στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων Π. Ρεδιάδης , ο Κ. Ράδος και ο ναύαρχος Ι . Θεοφανίδης . Ο Ρεδιάδης αντιλήφθηκε ότι ο μηχανισμός είναι πολύ πιο πολύπλοκος από κάθε γνωστό αστρολάβο ενώ ο Ι. Θεοφανίδης κατασκευάζει το πρώτο μοντέλο του που είναι ένα πολύπλοκο αστρονομικό ρολόι που δείχνει την κίνηση του Ηλίου, της Σελήνης και κάποιων πλανητών. Έτσι γίνεται φανερό ότι πρόκειται για ένα αρχαίο αστρονομικό υπολογιστή. Το μυστηριώδες αυτό αντικείμενο ήταν γεμάτο σκουριά, και οι μελετητές της εποχής έπρεπε να αρκεστούν σε ό,τι έβλεπαν στο εξωτερικό του, ένα σκουριασμένο σπασμένο ρολόι με μισοφαγωμένα γρανάζια και ελληνικές επιγραφές αστρονομικού περιεχομένου. Ο άγγλος Ντέρεκ ντε Σόλα Πράις , καθηγητής στην Αμερική, άρχισε να το μελετάει το 1951. Η μεγάλη αλλαγή ήλθε με τη χρήση ακτινών Χ, όταν ο Πράις σε συνεργασία με τον πυρηνικό φυσικό Χαράλαμπο Καράκαλο που έκανε τις ακτινογραφίες, βρίσκουν πολλά από τα κρυμμένα μυστικά που δημοσιεύονται το 1974. Ακολουθούν μελέτες των Μ. Τ. Ράιτ , Α. Μπρόμλευ , Ελένης Μάγκου οι οποίοι με αξονικές τομογραφίες μελετούν το εσωτερικό και ο Ράιτ αναδεικνύει πολλά ακόμη χαρακτηριστικά του θαυμαστού αυτού μηχανήματος.

Η νέα μελέτη του Μηχανισμού των Αντικυθήρων

Ο κ. Μουσάς περιγράφει το πώς συστάθηκε η ομάδα μελέτης του Μηχανισμού και πώς ξεκίνησε η δική του ενασχόληση σημειώνοντας: «Το παράξενο αυτό αντικείμενο ασκούσε σε μένα ιδιαίτερη γοητεία από τότε που ήμουν μαθητής. Σήμερα συχνά χρησιμοποιώ το Μηχανισμό στη διδασκαλία της Αστροφυσικής στο Ε.Κ.Π.Α. Πάντα ήθελα να τον μελετήσω και μάλιστα με σύγχρονα μέσα. και το συζητούσα με φοιτητές μου. Πριν από λίγα χρόνια, μου τηλεφώνησε ο φίλος και παλαιός συμφοιτητής κ. Γιάννης Σειραδάκης , καθηγητής της Αστρονομίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, και αρχίσαμε να οργανώνουμε μια ερευνητική ομάδα με σκοπό τη μελέτη του Μηχανισμού, με μέλη από το Πανεπιστήμιο Αθηνών ο κ. Ι. Μπιτσάκης , παλαιός φοιτητής μας και εγώ, από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ο καθηγητής κ. Ι. Σεφαδάκης , από το Πανεπιστήμιο Κάρντιφ o καθηγητής κ. Mike Edmunds και ο Dr. Tony Freeth , από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο η χημικός κ. Ε. Μάγκου και η αρχαιολόγος-μουσειολόγος κ. Μ. Ζαφειροπούλου και από το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης ο κ. Α. Τσελίκας . Συνεργαζόμαστε επίσης με την Επίκουρη Καθ. κ. Μ. Παπαθανασίου του Μαθηματικού Τμήματος και τον Επίκουρο Καθηγητή του Πανεπιστημίου Μακεδονίας κ. Μάνο Ρουμελιώτη . Η ομάδα μας πραγματοποιεί τη μελέτη του Μηχανισμού των Αντικυθήρων με σύγχρονα μέσα, και συνεχίζουμε να αναδεικνύουμε με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια όλα τα χαρακτηριστικά του αρχαίου αυτού υπολογιστή. Επιλέξαμε τις πιο κατάλληλες μεθόδους και συμβάλαμε στην κατασκευή των πιο σύγχρονων μηχανημάτων που μας επιτρέπουν να κάνουμε λεπτομερείς αξονικές τομογραφίες, με ακρίβεια μερικά χιλιοστά του χιλιοστομέτρου, να βλέπουμε καθαρά το εσωτερικό του σκουριασμένου μηχανισμού, να διαβάζουμε γραφές, το εγχειρίδιο του υπολογιστή, που είναι κρυμμένο στη σκουριά περισσότερο από είκοσι αιώνες». Ο κ. Μουσάς τονίζει: «Αυτή η έρευνα, που συνεχίζεται στο Ε.Κ.Π.Α. και στην Αγγλία, δεν θα είχε πραγματοποιηθεί χωρίς την πολύτιμη συνδρομή του Leverhulme Trust, του Ε.Κ.Π.Α., του Υπουργείου Πολιτισμού (κ. Π. Τατούλη ), του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και του Μ.Ι.Ε.Τ.».

Οι μέθοδοι

Η μελέτη του Μηχανισμού των Αντικυθήρων γίνεται μετά καλύτερα διαθέσιμα σήμερα τεχνικά μέσα, που επιτρέπουν επιφανειακή τρισδιάστατη φωτογράφιση και κυρίως τομογραφία με ακτίνες Χ, που ανάπτυξε για την περίσταση η X-tek Systems και επιτρέπει να δούμε κάθε λεπτομέρεια του μηχανισμού στο σκουριασμένο εσωτερικό του. Έγιναν πολλές χιλιάδες φωτογραφίσεις της επιφάνειας με μέθοδο τρισδιάστατης φωτογράφισης που είχε αναπτύξει η εταιρεία HP (PTM, Tom Malzbender) και πολύ περισσότερες ακτινογραφίες, ένα σύνολο που ξεπερνάει το ένα ΤΒ δηλαδή 1.000 GB, όσα περιέχουν μερικοί μεγάλοι δίσκοι ενός σημερινού ηλεκτρονικού υπολογιστή. Χρησιμοποιήθηκε επίσης ένας αξονικός τομογράφος που ανέπτυξε η εταιρεία.

Τα μεγαλύτερα τμήματα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)Ο αρχαίος αστρονομικός υπολογιστής

Μέχρι τώρα έχουν επιτευχθεί πολλά και κάθε τόσο έχουμε νέα σημαντικά ευρήματα. Έχει πλέον γίνει ακριβής αναπαράσταση των 29 από τα 30 γνωστά γρανάζια, ενώ οι ερευνητές είναι βέβαιοι ότι τον Μηχανισμό κατασκεύασε μια μεγαλοφυΐα των μαθηματικών, της αστρονομίας και της μηχανικής. Ανακαλύφθηκε επίσης πώς λειτουργεί ο Μηχανισμός της Σελήνης του Ιππάρχου, που αναπαράγει ρεαλιστικά την κίνηση του Φεγγαριού, ακολουθώντας σε κάποια καλή προσέγγιση τον δεύτερο νόμο του Κέπλερ, ότι δηλαδή η Σελήνη κινείται πιο γρήγορα όταν είναι κοντά στη Γη, στο περίγειο, και βραδύτερα όταν είναι μακριά, στο απόγειο. Αυτή η πολύπλοκη κίνηση αναπαράγεται από το μηχανισμό αρκετά ρεαλιστικά και μάλιστα η Σελήνη αλλάζει φάσεις στη διάρκεια του μήνα, δηλαδή νέα Σελήνη, που βαθμιαία γίνεται πρώτο τέταρτο, πανσέληνος κ.λπ. Πρόκειται για έναν προηγμένο όσο και πολύπλοκο αστρονομικό υπολογιστή που για κάθε χρονική στιγμή υπολογίζει τη θέση 'Ηλίου και της Σελήνης σε σχέση με τα άστρα, τις φάσεις της Σελήνης στη διάρκεια του μήνα, αναπαράγει την κίνηση της Σελήνης με μεταβλητή γωνιακή ταχύτητα (2ος νόμος Kepler), προβλέπει τις εκλείψεις, έχει πολλούς δείκτες που δείχνουν το χρόνο σε πολλές κλίμακες κυκλικές ή ελικοειδείς. Υπάρχουν δυο δείκτες σε ελικοειδείς κλίμακες. Η ελικοειδής κλίμακα του Σάρου (διάρκειας 18 ετών περίπου) αναπαράγει τον κύκλο των εκλείψεων. Η κλίμακα είναι διαιρεμένη σε μήνες και σε ορισμένους μήνες αναφέρονται εκλείψεις του Ηλίου και της Σελήνης, ενώ ένας βοηθητικός δείκτης δείχνει τον Κύκλο της Εξέλιξης, χρονικής περιόδου τριπλάσιας του Σάρου (54 έτη) μετά την οποία οι εκλείψεις επαναλαμβάνονται με τον ίδιο περίπου τρόπο στον ίδιο τόπο πάνω στη Γη. Η δεύτερη ελικοειδής κλίμακα του Μέτωνος επιτρέπει την ακριβή τήρηση ημερολογίου διάρκειας 19 ετών με μία ακόμη βοηθητική κλίμακα και αντίστοιχους δείκτες 76 ετών (κύκλος Καλλίππου) και μια άλλη κλίμακα που μάλλον χρησιμεύει στον προσδιορισμό των Ολυμπιάδων. Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εύρεση και ανάγνωση ενός εγχειριδίου του υπολογιστή γραμμένου με χαρακτήρες δυο περίπου χιλιοστών, σε μπρούτζινες πλάκες. Η ύπαρξη εγχειριδίου αποδεικνύει ότι προοριζόταν για χρήση από άλλα πρόσωπα εκτός του κατασκευαστή. Σε αυτό διαβάστηκαν πολλοί αστρονομικοί όροι όπως Αφροδίτη και Ερμής, πιθανώς Άρης, πολλές φορές ο όρος στηριγμός, σημείο τροχιάς του πλανήτη που αλλάζει φορά κίνησης στον ουρανό όπως αυτή φαίνεται από τη Γη, ακτίνα ηλίου, σημεία του ορίζοντα, στημάτια προετρημμένα, δηλαδή σκόπευτρα, και μερικοί γεωγραφικοί όροι. Διαβάστηκαν ακόμα οι όροι Φάρος και Ισπανία, οι οποίοι έχουν μεγάλη σημασία επειδή αποτελούντο νοτιότερο και δυτικότερο άκρο της Μεσογείου. Ο πιο σημαντικός μεσημβρινός για τους Έλληνες γεωγράφους, αρχίζοντας με τον Δικαίαρχο τον Μεσσήνιο το 300 π.Χ. και τον Ερατοσθένη το 200 π.Χ. και άλλους αργότερα, είναι ο μεσημβρινός που διέρχεται από την Αλεξάνδρεια (Φάρο) και τη Ρόδο, αμφότερες κέντρα της αστρονομίας και της γεωγραφίας και των επιστημών γενικότερα για αιώνες μέχρι που τις καταστρέψανε οι Ρωμαίοι, και ο πιο σημαντικός παράλληλος είναι αυτός που περνάει από τη Ρόδο και πάει στις Πύλες του Ηρακλή, διότι επιτρέπει να ταξιδεύσει κανείς από τη Ρόδο μέχρι το άκρο της Μεσογείου χωρίς να παρακάμψει στεριά. Ο Δικαίαρχος ονομάζει αυτό τον παράλληλο διάφραγμα. Η γραφή της λέξης Ισπανία είναι η αρχαιότερη εμφάνιση της σε οποιοδήποτε κείμενο. Μέχρι τώρα το αρχαιότερο κείμενο με το όνομα της Ισπανίας ήταν του Ποσειδωνίου και ένα ρωμαϊκό νόμισμα του 82 π.Χ. Με τον Κώδικα των Αντικυθήρων η Ισπανία γίνεται αρχαιότερη κατά 20 με 70 έτη.

Ο όρος Εσπερία εμφανίζεται πολλές φορές, αλλά σχεδόν σε όλες αναφέρεται στη δύση ή ανατολή κάποιου άστρου συγχρόνως με τη δύση του Ηλίου, σε ένα αστρονομικό παράπηγμα για την τήρηση ακριβούς ημερολογίου. Μία φορά που ενδεχομένως δεν είναι μέσα στο παράπηγμα ίσως είναι ο γεωγραφικός όρος. Πιθανώς ο όρος Ισπανία εμφανίζεται διότι αν χρησιμοποιούσαν τον όρο Εσπερία θα μπέρδευαν τον αναγνώστη αφού ο όρος θα χρησιμοποιείτο με δύο έννοιες.

Ασφαλώς δεν είναι το πρώτο και αρχαιότερο μηχάνημα, αλλά το αρχαιότερο που επέζησε της ανακύκλωσης του χαλκού. Γνωρίζουμε από τα κείμενα ότι ο Αρχιμήδης (πριν από το 212 π.Χ.) είχε κατασκευάσει ένα πλανητάριο, ο Ποσειδώνιος γύρω στο 100 με 80 π.Χ., όπως γράφει ο Κικέρων και άλλοι αργότερα. Παρόμοια πολύ κατώτερα μηχανήματα εμφανίζονται στη Δυτική Ευρώπη γύρω στο 1200 και κυρίως μετά το 1400.

Συμπεράσματα

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι ένα πολύπλοκο αστρονομικό όργανο, πολύ πιο προχωρημένο από κάθε αστρονομικό ρολόι, από αυτά που εμφανίσθηκαν στη Δυτική Ευρώπη μετά τον 12ο αιώνα και μάλιστα φορητό. Πρόκειται για ένα φορητό αστρονομικό υπολογιστή που πιθανότατα, αφού φέρει στημάτια προετρημμένα και χρησιμοποιεί ηλίου ακτίνα, χρησίμευε και για αστρονομικές παρατηρήσεις. Χρησίμευε ακόμα για τήρηση ακριβούς ημερολογίου διάρκειας 76 τουλάχιστον ετών, έχει κλίμακες του ζωδιακού κύκλου, αναφέρονται τα ζώδια, αιγυπτιακοί μήνες, φέρει 365 τρύπες, έχει κλίμακα διάρκειας 54 ετών για την πρόβλεψη των εκλείψεων ηλίου και Σελήνης. Έχει εγχειρίδιο μηχανικό, που λέει στον χρήστη πώς να στήσει το μηχάνημα, με ορολογία που θυμίζει τον Ήρωνα Αλεξανδρέα, έχει εγχειρίδιο αστρονομικό που λέει πώς να προσανατολιστεί το όργανο, τι να παρατηρείς, πότε αρχίζει κάθε εποχή και κάθε μήνας και πώς κινούνται οι πλανήτες. Από τη μορφή των γραμμάτων, όπως συμπεραίνει ο κ. Χ. Κριτζάς , τ. Διευθυντής του Επιγραφικού Μουσείου, συνάγεται ότι είναι φτιαγμένο γύρω στο 150 με 100 π.Χ., εποχή που έζησε ο μέγας αστρονόμος και μαθηματικός Ίππαρχος. Συνεπώς θα μπορούσαμε να πιθανολογήσουμε ότι ο Ίππαρχος είναι εμπνευστής ή και κατασκευαστής του Μηχανισμού, στον οποίο υπάρχει και η μαθηματική υπογραφή του (ο Μηχανισμός της Σελήνης κατά Ίππαρχο). Θα μπορούσε να χρησιμεύει σε επίδειξη και διδασκαλία σε σχολή ή επίδειξη σε φίλους. Μπορούσε να μετράει εύκολα το γεωγραφικό πλάτος και πιθανώς το γεωγραφικό μήκος, συνεπώς μπορούσε να χρησιμεύσει για χαρτογράφηση και πλοήγηση.

Το ενδιαφέρον του κοινού, ειδικότερα των παιδιών και των νέων, είναι τεράστιο. Ήδη συμμετέχουμε σε έκθεση που δημιούργησε το Children's Museum of Manhattan (www.cmom.org) και η οποία θα περιοδεύσει όλες τις Η.Π.Α. για έξι χρόνια ενώ σχετική έκθεση σχεδιάζεται και στο Ε.Κ.Π.Α. Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων τραβάει τα παιδιά σαν μαγνήτης και η εκπαιδευτική συνιστώσα των μελετών είναι πολύ σημαντική. Υπάρχουν 300.000 αναφορές στο διαδίκτυο, από τις οποίες 10.000 στην Ελλάδα, γράφτηκαν εκατοντάδες άρθρα σε εφημερίδες στην New York Times (πρωτοσέλιδο), Le Monde , Zeit , Scotsman και πολλές άλλες ξένες έγκριτες εφημερίδες και σχεδόν σε όλες τις ελληνικές. Πραγματοποιήθηκαν επίσης δυο διεθνή συμπόσια ενώ η προβολή του Ε.Κ.Π.Α. διεθνώς είναι πολύ σημαντική.

Περισσότερα μπορεί να μάθει κανείς στο www.antikythera-mechanism.gr.


Αρχή της σελίδας